Neden bir fikir popülerleştikçe onu destekleme ihtimalimiz artıyor? Sürü Davranışı veya Sürü Önyargısı Sürü Davranışı, Sürü Önyargısı ya da Sürü Mentalitesi (Eng: Herding Bias or Herding Behavior): Kendi inançlarımızı, yargılarımızı göz ardı ederek bir gruptaki çoğunluğun inançlarını, davranışlarını veya tutumlarını benimseme eğilimimizdir. Kripto paradan anlamayan birinin sırf arkadaşları, kripto para alıyor diye bilmediği kripto para …
Doğrulama Önyargısı ya da Onaylama Önyargısı Doğrulama Önyargısı ya da Teyit Önyargısı (Confirmation Bias): mevcut görüşlerimizi destekleyen bilgileri fark etme, daha fazla odaklanma, itibar etme; bize verilen bilgiyi mevcut inanışlarımıza göre değerlendirme eğilimimiz. Birçok bilgiyi işlememiz gereken zamanda, bilgileri düzenlemenin ve onlamaları işlemenin sınırlı da olsa verimli bir kısayoludur. Fakat diğer önyargılar, safsatalar ve sezgisel …
Statüko Önyargısı ya da Statüko Yanlılığı Statüko Önyargısı (Status Quo Bias): bir konuda mevcut duruma devam etme, hiçbir şey yapmayarak daha önceki kararımızı sürdürme, değişime direnme eğilimimizi ifade eden bilişsel yanılgıdır. Alternatif seçenekler daha iyi olsa, kararın hayatımızda önemi büyük olsa da insanlar mevcut kararlarına bağlı kalma eğilimindedir. Statüko yanlılığı değişimin getirebileceği riskleri azaltırken, değişimin …
Aşırı Güven Önyargısı ya da Aşırı Güven Yanlılığı Aşırı güven önyargısı ya da aşırı güven yanlılığı (Overconfidence Bias): olaylar ve durumlar üzerindeki kontrol gücümüzü, kabiliyetimizi ya da bilgimizi olduğundan daha fazla sanma eğilimimizi ifade eden zihinsel bir tuzaktır. Kendimize itiraf etmek zor olsa da bazı durumlarda kendimizi olduğumuzdan daha iyi, daha bilgili veya daha yetenekli …
Öncelik Etkisi Öncelik Etkisi (Primacy Effect); karşılaştığımız ilk bilgi/deneyimi daha sonraki bilgi/deneyimlere göre daha iyi hatırlama eğilimimizdir. İnsanlara bir alışveriş listesini gösterip aklında tutmasını isterseniz listenin ilk başında yazılı olan şeyi hatırlama ihtimali daha yüksektir. Bir tartışma programını izledikten sonra tartışmada ilk söz alan kişinin söylediklerini hatırlama ihtimaliniz sonraki kişilerin söylediklerinden daha fazladır. Bir alışveriş …
Hata Yönetimi Teorisi Nedir? Hata Yönetimi Teorisi (İngilizce: Error Management Theory) bilişsel önyargıların, hatalı karar vermenin maliyetini minimize eden; evrimsel süreçte ortaya çıkan adaptif hatalar olduğunu öne süren hipotezdir. Teori insan evriminde bilişsel önyargıların neden ortaya çıktığını ve nasıl çalıştığını açıklamaya çalışır. Modern dünyada özellikle belirsizlik altında karar verirken bilişsel önyargılar birçok konuda hatalı karar …
Belirsizlikten Kaçınma ya da Belirsizlik Etkisi Belirsizlik Etkisi (Ambiguity Effect),eksik bilgili olduğumuz ya da sonuçları belirsiz olan durumlardan kaçınma; olasılıkları bilinen olayları, olası sonuçları belirsiz risklere tercih etme eğilimimizdir. İnsanlar belirsizlikten hoşlanmaz, riskini kesinlikle bildikleri şeyleri, riskini hesaplayamadıkları belirsiz şeylere tercih eder. Risk ve Belirsizlik birbiri yerine kullanılsa da iki farklı kavramdır. Riskli dendiğinde olayın …
Karşıt Pozisyon Etkisi ya da Yatkınlık Etkisi Karşıt pozisyon etkisi ya da yatkınlık etkisi (dispositon effect ); kâra geçen finansal pozisyonu erkenden elde çıkarma ama zararda olan pozisyonları tutmaya devam etme eğilimimizdir. Borsacı deyimiyle “-kâr cebe yakışır!” diyerek kazançlı pozisyonu erkenden kapatırken zarardaki pozisyonda “-zarar kes!” yapamamamız şeklinde ortaya çıkan zihinsel bir tuzak. Yatırımcı, kazançlarını …
Rasyonel İrrasyonelliğin Tanımı Rasyonel irrasyonellik (Rational irrationality), seçmenin epistemik olarak mantıksız davranışının araçsal olarak rasyonel olabileceğini tanımlamaktadır. ABD’li iktisatçı Bryan Caplan; seçmenin bazı kuvvetli inanışlarını besleyen siyasi partiye, kendi cebine zarar verse de oy verebileceğini öne sürmektedir. Oy verenlerin geleneksel rasyonel seçim teorisine göre oy vermemesi de aslında rasyoneldir. Örneğin, A Partisi bütçe açığını kapamak için düşük …
Batık Maliyet Yanılgısı Nedir? Batık Maliyet Yanılgısı (Sunk Cost Fallacy) veya Concorde Yanılgısı (Concorde Fallacy): para, çaba veya zaman harcadığımız bir şeye bize maliyeti, faydasından yüksek olsa bile irrasyonel şekilde devam etme eğilimimizdir. Basitçe, zaten yeterince “battığımız” için yaptığımız şeye devam etmek zorunda olduğumuzu düşünme şeklinde düştüğümüz zihinsel bir tuzak. Rasyonel bir insanın önündeki seçenekler …
Davranışsal kamu politikası, davranışsal ekonomi, davranış bilimleri, psikoloji ve nörobilimlere ait görüşleri kullanarak irrasyonel davranan, çeşitli ön yargı ve yanlılıklara sahip vatandaşların refahını artırmak için geliştirilen politikaları tanımlar.
İngilizce “Priming” kelimesi Türkçeye “çağrışım, ön hazırlama” olarak çevrilebilirken; Priming effect Türkçeye “Ön Hazırlama Etkisi” olarak çevrilebilecek rasyonel olmayı önleyen zihinsel süreçle ilgili bir durumdur. Ön hazırlama etkisi; bir uyarana maruz kalan beynin bilinçsiz bir şekilde bağlantılar kurması; kişinin sonrasındaki eyleminde-davranışında-tercihinde önden hazırlama sırasında verilen uyarandan etkilenmesini ifade etmektedir.